خزر دروازه جدید تجارت ایران می‌شود؟/ سه‌گانه روبل، ریال و دلار بر پهنه کاسپین

اقتصادآنلاین – مسیحا حیدریان؛ بعد از تشدید تنش‌های منطقه‌ای، محاصره دریایی تنگه هرمز و آسیب دیدن بخشی از زیرساخت‌های لجستیکی و بنادر جنوبی کشور در پی حملات آمریکا، افزایش نقش بنادر شمالی از جمله انزلی، کاسپین، امیرآباد و آستارا به منظور ادامه روند واردات بخشی از کالاهای اساسی، در کانون توجه دولت و بخش خصوصی قرار گرفته است.

فعالان اقتصادی و تجاری معتقدند در شرایطی که امنیت مسیرهای تجاری در شرایط محاصره دریایی تنگه هرمز به اولویت نخست تبدیل شده، توسعه تجارت از مسیر دریای خزر، بنادر شمالی و کریدورهای زمینی و ریلی، دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.

طبق بررسی‌ها و اعلام الکسی افیموف نماینده تجاری موقت روسیه در تهران، در سال ۲۰۲۲ تجارت ایران و روسیه تقریباً به ۵ میلیارد دلار رسیده بود. همچنین تجارت دو کشور در سال ۲۰۲۵ میلادی، بیش از ۲۰ درصد نسبت به سال قبل از آن افزایش نشان می‌دهد.

در همین رابطه، خبرنگار اقتصادآنلاین در گفت‌وگو با هادی تیزهوش تابان، رئیس اتاق مشترک ایران و روسیه، ابعاد تغییر مسیر تجارت ایران، ظرفیت بنادر شمالی، چالش‌های لجستیکی، آینده تجارت با روسیه و کشورهای اوراسیا همچنین احتمال جایگزینی روبل و ریال در مبادلات تجاری دو کشور را بررسی کرده است.

اهمیت تعیین مسیرهای جایگزین واردات از جنوب کشور

هادی تیزهوش تابان در ابتدای این گفت‌وگو با اشاره به شرایط جدید تجارت خارجی ایران اظهار کرد: جنگ اخیر میان ایران، آمریکا و اسرائیل از یک‌سو خساراتی به بنادر جنوبی و زیرساخت‌های لجستیکی مرتبط با آن وارد کرد و از سوی دیگر، محاصره دریایی تنگه هرمز، تجارت آزاد از این مسیرها را با دشواری مواجه ساخت

تیزهوش افزود: بخش قابل توجهی از کالاهای مورد اساسی و نیاز کشور از طریق واردات تأمین می‌شود. این واردات عمدتاً از بنادر جنوبی انجام می‌شد،اما با شرایطی که پس از شروع جنگ در اسفند ۱۴۰۴ ایجاد شد، فعال کردن نقش بنادر شمالی و سایر مرزهای کشور باید در اولویت قرار گیرد؛ به‌ویژه در حوزه کالاهای اساسی.

رئیس اتاق مشترک ایران و روسیه ادامه داد: تفویض اختیار به استانداران استان‌های مرزی برای واردات کالاهای اساسی نیز در همین راستا صورت گرفته و نشان می‌دهد سیاست‌گذاران ایران به دنبال فعال‌سازی مسیرهای جایگزین برای تأمین نیازهای کشور است.

کدام کالاها از خزر وارد می‌شود؟

وی با اشاره به تجارت فعلی ایران با روسیه و کشورهای اوراسیا بیان کرد: البته پیش از محاصره دریایی تنگه هرمز، کالاهایی مانند چوب، روغن و غلات از روسیه و کشورهای اوراسیا از طریق بنادر شمالی وارد کشور می‌شد. اما اکنون باتوجه به تنش‌های موجود در تنگه هرمز، به نظر می‌رسد حجم و تنوع واردات از مسیرهای شمالی باید افزایش یابد.

تیزهوش تابان خاطرنشان کرد: با توجه به آسیب‌های اخیر حملات نظامی در حوزه فولاد و پتروشیمی، ایران به واردات برخی نهاده‌ها و محصولات این بخش‌ها نیز نیاز خواهد داشت و کشورهای روسیه و چین ظرفیت مناسبی برای تأمین این اقلام از مسیر بنادر شمالی دارند.

وی ادامه داد: این احتمال وجود دارد در نوع کالاها و حجم واردات از مسیر بنادر شمالی و از مبدأ روسیه، چین و سایر کشورهای اوراسیا تغییرات قابل توجهی اعمال شود و سهم بیشتری از واردات کشور از این مسیرها انجام گیرد.

اهمیت خزر در معادلات ایران و روسیه

رئیس اتاق مشترک ایران و روسیه با تأکید بر اهمیت دریای خزر در تجارت ایران و روسیه گفت: دریای خزر یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجارت دو کشور و بخشی از کریدور شمال ـ جنوب محسوب می‌شود، اما در کنار آن نباید از ظرفیت مسیرهای زمینی و ریلی غافل شد.

وی توضیح داد: مسئله مهم، شناسایی ظرفیت و توان واقعی مسیرهای دریایی، زمینی و ریلی و تخصیص صادرات، واردات و ترانزیت متناسب با قابلیت هر یک از این مسیرهاست.

تیزهوش تابان افزود: در بنادر شمالی از جمله منطقه آزاد انزلی، بندر انزلی و امیرآباد، ظرفیت‌ها و ویژگی‌های متفاوتی وجود دارد که هرکدام می‌توانند در بخشی از زنجیره تجارت و ترانزیت نقش‌آفرینی کنند.

بنادر شمالی جایگزین بنادر جنوبی ایران می‌شوند؟

عضو اتاق ایران در بخش دیگری از این گفت‌وگو خاطرنشان کرد: شناسایی دقیق ظرفیت‌های تجارت از طریق بنادر شمالی و برنامه‌ریزی برای استفاده هدفمند از آن‌ها، می‌تواند به توسعه تجارت از مسیر دریای خزر و افزایش اثربخشی کریدورهای شمالی منجر شود.

رئیس اتاق مشترک ایران و روسیه درباره چالش‌های موجود در مسیرهای شمالی تجارت خارجی نیز گفت: مشکلات ارزی و گمرکی، مسائل کلان کشور هستند و صرفاً به بنادر شمالی محدود نمی‌شوند، اما در حوزه زیرساخت و ناوگان حمل‌ونقل، بنادر شمالی هنوز قابل مقایسه با بنادر جنوبی نیستند.

وی بیان کرد: تفاوت ظرفیت ناوگان حمل در دریای کاسپین و خلیج فارس، چه از نظر تعداد کشتی‌ها و چه از لحاظ حجم بارگیری، قابل توجه است. علاوه بر این، تجهیزات و زیرساخت‌های لجستیکی شمال کشور نیز هنوز به سطح بنادر جنوبی نرسیده‌اند.

تیزهوش تابان خاطرنشان کرد: بنابراین نمی‌توان انتظار داشت بنادر شمالی در کوتاه‌مدت به‌طور کامل جایگزین بنادر جنوبی در تجارت شوند، اما می‌توانند بخشی از فشار ناشی از محدودیت‌های فعلی را که بعد از جنگ پیش آمده کاهش دهند.

وی با اشاره به لزوم فعال‌سازی همه کریدورهای حمل‌ونقلی کشور اظهار کرد: در شرایط فعلی باید همه مسیرهای شمالی، شرقی و غربی کشور برای واردات و صادرات کالاها مورد توجه قرار گیرند تا آثار ناشی از محاصره دریایی کاهش یابد.

رئیس اتاق مشترک ایران و روسیه افزود: طبیعی است که این مسیرهای شمالی در شرایط کنونی از نظر هزینه و زمان، صرفه اقتصادی کمتری نسبت به مسیرهای جنوبی برای تجارت ایران داشته باشند، اما با برنامه‌ریزی و توسعه زیرساخت‌ها می‌توان این چالش را تا حد قابل قبولی مدیریت کرد.

وی تأکید کرد: واقع‌بینانه نیست که انتظار داشته باشیم مسیرهای شمالی در کوتاه‌مدت از نظر اقتصادی با مسیرهای جنوبی برابری کنند، اما در شرایط فعلی امنیت و تداوم یک کریدور تجاری نسبت به شاخص‌هایی مانند هزینه و زمان، اولویت بیشتری پیدا کرده است.

روبل و ریال جایگزین دلار در تجارت ایران و روسیه می‌شود

تیزهوش تابان درباره اقلامی که احتمال افزایش واردات آن‌ها از مسیر شمال کشور وجود دارد نیز گفت: پیش‌بینی می‌شود واردات غلات، روغن، حبوبات، دام زنده، کود، نهاده‌های حوزه فولاد و پتروشیمی و حتی دارو از کریدورهای شمالی افزایش یابد.

وی همچنین بر ضرورت توسعه صادرات غیرنفتی به کشورهای اوراسیا تأکید کرد و افزود: باید تدابیری اتخاذ شود تا علاوه بر افزایش درآمدهای ارزی، تراز تجاری ایران با کشورهای اوراسیا نیز متعادل‌تر شود.

رئیس اتاق مشترک ایران و روسیه با اشاره به مذاکرات پولی میان تهران و مسکو یادآور شد: ایران و روسیه مذاکرات گسترده‌ای برای جایگزینی روبل و ریال در مبادلات تجاری انجام داده‌اند که اکنون در مراحل پایانی قرار دارد و در صورت اجرای آن، می‌توان انتظار جهش قابل توجهی در تجارت دو کشور داشت.

تیزهوش تابان خاطرنشان کرد: متعادل شدن تراز تجاری ایران و روسیه، یکی از پیش‌نیازهای موفقیت این سیاست پولی مشترک خواهد بود.